Մանկավարժություն, անդրագոգիկա, գերագոգիկա. ինչպես են սովորում երեխաները, մեծահասակները և տարեցները

Պատկերացրեք մեկ դասընթաց, որտեղ նստած են 22-ամյա նորանշանակ մասնագետը, 45-ամյա բաժնի ղեկավարը և 67-ամյա խորհրդատուն, որը որոշել է վերջապես տիրապետել թվային գործիքներին։ Նյութը նույնն է, բայց սովորելու ձևը՝ տարբեր։ Մեկը սպասում է հստակ հրահանգների, մյուսն առաջին րոպեից հարցնում է «իսկ ինչո՞ւ եմ սա սովորում», երրորդին պետք է մի փոքր ավելի շատ ժամանակ և մի քիչ ավելի շատ վստահություն։

Կրթության տեսությունն այս տարբերությունները նկարագրում է երեք հասկացությամբ՝ մանկավարժություն (pedagogy), անդրագոգիկա (andragogy) և գերագոգիկա (geragogy կամ gerontagogy)։ Այս հոդվածում կհասկանանք՝ որտեղից են դրանք եկել, ինչով են տարբերվում և ինչ է սա նշանակում յուրաքանչյուր դասընթացավարի, HR մասնագետի և ղեկավարի համար։

Երեք բառ, մեկ արմատ

Երեք տերմիններն էլ կառուցված են հունարեն agōgós («առաջնորդող», «ուղեկցող») բառի շուրջ.

• Pedagogy՝ paidós (երեխա) + agōgós. «երեխային առաջնորդել»
• Andragogy՝ anḗr, andrós (տղամարդ, մեծահասակ) + agōgós. «մեծահասակին առաջնորդել»
• Geragogy՝ gérōn (ծերունի, տարեց) + agōgós. «տարեցին առաջնորդել»

Մանկավարժությունը դարեր շարունակ եղել է «կրթություն» բառի հոմանիշը։ Մյուս երկու հասկացությունները ծնվել են այն պահին, երբ մարդիկ նկատեցին. մեծահասակը փոքրացած երեխա չէ, իսկ տարեցը՝ պարզապես «ավելի մեծ» մեծահասակ։

Մանկավարժություն. երբ ուսուցիչն է ուղղորդում

Դասական մանկավարժական մոդելում ուսուցիչն է որոշում՝ ինչ, երբ և ինչպես սովորել։ Սովորողը հիմնականում կախված է նրանից, նրա սեփական փորձը նյութի համար դեռ փոքր դեր ունի, ուսուցումը կառուցվում է առարկաների շուրջ, իսկ մոտիվացիան հաճախ արտաքին է՝ գնահատական, քննություն, ծնողների ու հասարակության սպասումներ։

Կարևոր է չսխալվել. «մանկավարժական» չի նշանակում «վատ» կամ «հնացած»։ Ինքը՝ Մալքոլմ Նոուլզը, ավելի ուշ ընդունեց, որ երբ մեծահասակը բոլորովին նոր ոլորտ է մտնում, որտեղ նախնական գիտելիք չունի, նրան էլ սկզբում պետք են հստակ կառուցվածք, ցուցադրում և քայլ առ քայլ ուղղորդում [1]։

Անդրագոգիկա. մեծահասակը՝ որպես իր ուսման տեր

Andragogik բառն առաջին անգամ օգտագործել է գերմանացի ուսուցիչ Ալեքսանդր Կապը 1833 թվականին՝ նկարագրելու Պլատոնի կրթական գաղափարները մեծահասակների համար։ Անգլալեզու աշխարհում տերմինը 1920-ականներին բերեց Էդուարդ Լինդեմանը, բայց իսկական հայտնիության հասավ ամերիկացի մանկավարժ Մալքոլմ Նոուլզի շնորհիվ, որը տերմինի մասին իմացել էր հարավսլավացի գործընկեր Դուշան Սավիչևիչից [2][3]։

Նոուլզը 1968-ին հրապարակեց «Andragogy, Not Pedagogy» հոդվածը, իսկ 1970-ին՝ «The Modern Practice of Adult Education: Andragogy Versus Pedagogy» գիրքը։ Նա անդրագոգիկան սահմանեց որպես «մեծահասակներին սովորելու մեջ օգնելու արվեստ և գիտություն» [3]։ Նրա մոդելի հիմքում մեծահասակ սովորողի մասին մի քանի ենթադրություն է, որոնք տարիների ընթացքում հասան վեցի [1][3]։

Գործնականում սա նշանակում է.

• Սկսել «ինչու»-ից. մեծահասակը պետք է տեսնի՝ ինչպես է նյութը լուծում իր իրական խնդիրը։
• Օգտագործել խմբի փորձը. յուրաքանչյուր մասնակից իր հետ բերում է տարիների փորձ, որը կարող է դառնալ դասընթացի ամենաարժեքավոր նյութը։
• Նախընտրել գործընթացը բովանդակությունից. դեպքերի վերլուծություն, դերային խաղեր, սիմուլյացիաներ, ինքնագնահատում [2]։
• Ներգրավել պլանավորման մեջ. մեծահասակները ավելի պատասխանատու են սովորում, երբ մասնակցում են նպատակների սահմանմանը և արդյունքի գնահատմանը։
• Դասընթացավարը՝ ֆասիլիտատոր. ոչ թե միակ գիտակ, այլ ուղեկից, որը ստեղծում է պայմաններ սովորելու համար։

Գերագոգիկա. սովորել երրորդ տարիքում

1970-ականներին հետազոտողները նկատեցին, որ անդրագոգիկան էլ չի պատասխանում բոլոր հարցերին։ Տարեց սովորողն ունի իր առանձնահատկությունները. ուրիշ են նրա նպատակները, ժամանակի զգացողությունը, առողջական ու զգայական կարիքները։ 1978-ին Ժ. Լեբելը հրապարակեց «Beyond Andragogy to Geragogy» հոդվածը, իսկ 1988-ին Մ. Ջոնը՝ «Geragogy: A Theory for Teaching the Elderly» գիրքը [4]։

Զուգահեռաբար ձևավորվեց կրթական գերոնտոլոգիան, որի քննադատական ուղղությունը 1990-ին հիմնավորեցին Ֆ. Գլենդենինգը և Դ. Բաթերսբին։ Նրանց պնդմամբ տարեցների կրթությունը պետք է ոչ միայն ժամանցի ձև լինի, այլև հզորացման միջոց՝ օգնի մարդկանց ավելի շատ վերահսկողություն ունենալ սեփական կյանքի և գիտելիքի վրա։ Մալթայի համալսարանի պրոֆեսոր Մարվին Ֆորմոզան այս գաղափարները զարգացրեց «քննադատական գերագոգիկայի» մեջ՝ ավելացնելով լսելը, հոգատարությունն ու հանդուրժողականությունը որպես դասավանդողի պարտադիր որակներ [5]։

Գաղափարը շատ արագ դարձավ նաև պրակտիկա. 1973-ին Թուլուզում իրավագետ, պրոֆեսոր Պիեռ Վելլասը հիմնեց առաջին «Երրորդ տարիքի համալսարանը» (Université du Troisième Âge) [6]։ Այսօր նման համալսարաններ գործում են աշխարհի տասնյակ երկրներում, և դրանցից շատերում տարեցներն իրենք են միմյանց դասավանդում։

Ինչ է ասում գիտությունը տարեց ուղեղի մասին

Տարածված կարծրատիպն այն է, որ տարիքի հետ սովորելու կարողությունը պարզապես նվազում է։ Իրականությունն ավելի հետաքրքիր է.

• Բյուրեղացած ինտելեկտը՝ կուտակված գիտելիքը, բառապաշարը, փորձից եկող դատողությունը, տարիքի հետ սովորաբար աճում կամ պահպանվում է, իսկ հեղուկ ինտելեկտը՝ նոր խնդիրներ արագ լուծելու ունակությունը, և տեղեկատվության մշակման արագությունը աստիճանաբար նվազում են [7]։
• Ուղեղն ակտիվորեն փոխհատուցում է այս փոփոխությունները՝ ներգրավելով լրացուցիչ նեյրոնային ցանցեր։ Դենիզ Պարկը և Պատրիսիա Ռոյտեր-Լորենցը սա անվանել են ուղեղի «կառուցափայտային» (scaffolding) մեխանիզմ, որը կարող է ամրապնդվել նոր ուսուցմամբ և ակտիվ ներգրավվածությամբ [8]։
• Տեխասի համալսարանի Synapse նախագծում 60-90 տարեկան մասնակիցները մոտ երեք ամիս, շաբաթական մոտ 15 ժամ սովորել են մտավոր պահանջկոտ նոր հմտություններ՝ թվային լուսանկարչություն կամ քվիլթինգ։ Նրանց մոտ դրվագային հիշողությունը բարելավվել է ավելի շատ, քան այն խմբերում, որոնք զբաղվել են միայն հաղորդակցությամբ կամ թեթև զբաղմունքներով [9]։

Եզրակացությունը պարզ է. տարեց մարդը կարող է և պետք է սովորի նոր բաներ, պարզապես ուսուցումը պետք է կառուցվի նրա ուժեղ կողմերի վրա։ Մ. Ջոնի սկզբունքներից են. հստակ գործնական նպատակ, մեթոդների բազմազանություն երկար դասախոսության փոխարեն, մեկ թեմայի վրա կենտրոնացում, ջերմ խրախուսանք, ավելի շատ ժամանակ և կրկնություն, նոր նյութի կապ կյանքի փորձի հետ [4]։

Ինչու է սա այսօր այդքան կարևոր

Աշխարհը ծերանում է։ Ըստ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության՝ 2030-ին աշխարհում յուրաքանչյուր վեցերորդ մարդը կլինի 60 տարեկան կամ ավելի, իսկ 2050-ին այդ տարիքի մարդկանց թիվը կհասնի 2,1 միլիարդի [10]։ ՄԱԿ-ը 2021–2030 թվականները հռչակել է Առողջ ծերացման տասնամյակ, որտեղ մարդու սովորելու, զարգանալու և որոշումներ կայացնելու կարողությունը դիտարկվում է որպես առողջ ծերացման բաղադրիչ [11]։

Կազմակերպությունների համար սա նշանակում է՝ աշխատանքային թիմերում ավելի ու ավելի հաճախ կողք կողքի են աշխատելու չորս սերունդ։ Երկար տարիներ աշխատած մասնագետների գիտելիքը պահելը, նրանց նոր հմտություններ սովորեցնելը և երիտասարդների հետ փոխանակում ապահովելը դառնում է մարդկային ռեսուրսների կառավարման առանցքային խնդիր։

Երեք մոտեցում՝ կողք կողքի

Ոչ թե երեք արկղ, այլ մեկ սանդղակ

Այս մոդելներն ունեն նաև քննադատներ, և նրանց փաստարկները օգտակար են գործնականում։ Պիտեր Ջարվիսը նշում էր, որ մանկավարժության և անդրագոգիկայի տարբերությունն ավելի շատ կրթական փիլիսոփայության, քան տարիքի հարց է. «վերևից կրթություն» ընդդեմ «հավասարների կրթության»։ Սթիվեն Բրուքֆիլդը հիշեցնում էր, որ ինքնուղղորդվածությունը միայն մեծահասակներին բնորոշ չէ. այն տեսնում ենք նաև երեխաների մոտ։ Մարկ Թենանթը մատնանշում էր, որ մոդելը քիչ բան է ասում հենց սովորելու գործընթացի մասին [1]։ Ինքը՝ Նոուլզը, 1980-ականներին մեղմացրեց հակադրությունը. մանկավարժությունն ու անդրագոգիկան նա արդեն ներկայացնում էր որպես երկու մոդել՝ բովանդակային և գործընթացային, որոնք կարելի է ընտրել ըստ իրավիճակի [1]։

Գործնական եզրակացությունը. ընտրեք մոտեցումը ոչ թե ըստ անձնագրային տարիքի, այլ ըստ սովորողի փորձի, նպատակի և իրավիճակի։ Փորձառու ղեկավարին, որն առաջին անգամ է սովորում տվյալների վերլուծություն, սկզբում պետք է մանկավարժական հստակություն։ Երիտասարդ թիմը, որը պետք է լուծի իրական բիզնես խնդիր, լավագույնս կսովորի անդրագոգիկ ձևաչափով։ Իսկ 65-ամյա փորձագետը կարող է լինել ոչ միայն սովորող, այլև դասընթացի ամենաարժեքավոր ուսուցիչը։

Ինչպես ենք սա կիրառում InfoSkills-ում

InfoSkills-ի դասընթացները նախատեսված են աշխատող մեծահասակների համար, ուստի հիմնված են անդրագոգիկայի սկզբունքների վրա.

• յուրաքանչյուր ծրագիր կառուցում ենք պատվիրատուի իրական խնդիրների շուրջ՝ նախապես ճշտելով, թե ինչ պետք է փոխվի աշխատանքում.
• դասընթացի մեծ մասը գործնական է. դեպքեր, դերային խաղեր, սիմուլյացիաներ, խմբային աշխատանք.
• մասնակիցների փորձը դարձնում ենք ուսուցման աղբյուր, իսկ դասընթացավարը հանդես է գալիս որպես ֆասիլիտատոր.
• տարբեր սերունդներից կազմված խմբերում ստեղծում ենք պայմաններ, որ փորձառու և երիտասարդ գործընկերները սովորեն միմյանցից.
• յուրաքանչյուր դասընթաց ավարտվում է անձնական կիրառման պլանով։

Սովորելը տարիք չունի։ Տարիքն ու փորձը միայն որոշում են, թե ինչպես սովորել ամենաարդյունավետը։

---

Աղբյուրներ

1. Smith, M. K. (1996, 1999, 2010). Andragogy. What is it and does it help thinking about adult learning? The Encyclopedia of Pedagogy and Informal Education. infed.org
2. Andragogy (Malcolm Knowles). Instructional Design Theories, SUNY Cortland. web.cortland.edu
3. All for Andragogy (2020). AACSB Insights. Knowles, M. (1970). The Modern Practice of Adult Education: Andragogy Versus Pedagogy. aacsb.edu
4. Geragogy. Wikipedia (հղումներով՝ Lebel, 1978; John, 1988; Battersby, 1987; Findsen & Formosa, 2011). en.wikipedia.org
5. Formosa, M. (2011). Critical educational gerontology: A third statement of first principles. International Journal of Education and Ageing, 2(1). um.edu.mt
6. The University of the Third Age celebrates its 50th anniversary. Université Toulouse Capitole. ut-capitole.fr
7. Crystallized versus fluid intelligence. Lifespan Development, Lumen Learning (Horn et al., 1981; Salthouse, 2004). lumenlearning.com
8. Park, D. C., & Reuter-Lorenz, P. (2009). The adaptive brain: Aging and neurocognitive scaffolding. Annual Review of Psychology, 60, 173–196. doi.org
9. Mentally challenging activities improve memory as baby boomers age (Synapse Project; Park et al., 2014, Psychological Science). The University of Texas at Dallas. news.utdallas.edu
10. World Health Organization. Ageing and health. Fact sheet. who.int
11. World Health Organization. UN Decade of Healthy Ageing (2021–2030). who.int