Էմոցիոնալ ինտելեկտ. ինչու «կյանքի խելքը» երբեմն ավելի կարևոր է, քան IQ-ն

Պատկերացրեք երկու մարդու։ Առաջինը փայլուն մասնագետ է, գիտի ամեն թիվ ու բանաձև, բայց հանդիպման ժամանակ մեկ անհաջող դիտողությունից բռնկվում է, ընդհատում գործընկերներին, իսկ հետո ամբողջ օրը չի կարողանում կենտրոնանալ։ Երկրորդը գուցե այդքան «գերազանցիկ» չէ, բայց նկատում է, որ լարվում է, դադար է տալիս, լսում է դիմացինին ու գտնում է լուծում, որը բոլորին է հարմար։

Ո՞վ նրանցից ավելի հավանական է, որ կդառնա թիմի առաջնորդ, ում կվստահեն և ում հետ կուզենան աշխատել։

Պատասխանը մեզնից շատերը ինտուիտիվ գիտեն։ Հոգեբանությունն այս տարբերությունն անվանում է էմոցիոնալ ինտելեկտ (Emotional Intelligence), իսկ ամերիկացի հոգեբան Դանիել Գոլմանը այն դարձրել է աշխարհում ամենաճանաչված և ամենաշատ կիրառվող հասկացություններից մեկը։ Այս հոդվածում կհասկանանք՝ ինչ է էմոցիոնալ ինտելեկտը, որտեղից է այն եկել, ինչից է բաղկացած և ինչպես կարելի է այն զարգացնել ամեն օր։

Ի՞նչ է էմոցիոնալ ինտելեկտը

Էմոցիոնալ ինտելեկտը, կամ հուզական բանականությունը, մարդու կարողությունն է հասկանալու և կառավարելու իր հույզերը և ճիշտ արձագանքելու ուրիշների հույզերին։

Գոլմանի հիմնական միտքը պարզ է, բայց ուժեղ. կյանքում հաջողությունը կախված է ոչ միայն խելքից (IQ), այլ նրանից, թե որքան լավ ենք հասկանում ինքներս մեզ և մարդկանց [1]։ Կարող ես շատ խելացի լինել, բայց եթե չես կարողանում զսպել զայրույթդ, լսել դիմացինին կամ աշխատել թիմում, հաջողելը դժվար կլինի։ Էմոցիոնալ ինտելեկտը հենց այդ «կյանքի խելքն» է։

Ինչպես ծնվեց գաղափարը

Էմոցիոնալ ինտելեկտը մեկ գրքից չի սկսվել։ 1983-ին ամերիկացի հոգեբան Հովարդ Գարդները «Frames of Mind» գրքում պնդեց, որ ինտելեկտը մեկը չէ, և առանձնացրեց նաև ներանձնային (ինքդ քեզ հասկանալ) և միջանձնային (ուրիշներին հասկանալ) ինտելեկտները [2]։ «Էմոցիոնալ ինտելեկտ» արտահայտությունը հանդիպում էր դեռ 1960-ականներին [9], բայց դրա առաջին ամբողջական գիտական մոդելը 1990-ին ձևակերպեցին հոգեբաններ Փիթեր Սալովեյը և Ջոն Մայերը։ Նրանք այն նկարագրեցին որպես հմտությունների համախումբ՝ ճշգրիտ ընկալել և արտահայտել սեփական և ուրիշների հույզերը, արդյունավետ կարգավորել դրանք և զգացմունքներն օգտագործել մոտիվացիայի, պլանավորման և նպատակների հասնելու համար [3]։

Իսկական հայտնիությունը եկավ 1995-ին, երբ Դանիել Գոլմանը հրատարակեց «Էմոցիոնալ ինտելեկտ. ինչու այն կարող է ավելի կարևոր լինել, քան IQ-ն» գիրքը [1]։ Գիրքը մոտ մեկուկես տարի մնաց The New York Times-ի բեսթսելերների ցուցակում և թարգմանվեց տասնյակ լեզուներով [1], իսկ 1998-ին Harvard Business Review-ում հրապարակված նրա «Ի՞նչն է առաջնորդին առաջնորդ դարձնում» հոդվածը էմոցիոնալ ինտելեկտը բերեց կառավարման և առաջնորդության աշխարհ [4]։

IQ և EQ. մրցակիցներ չեն, այլ գործընկերներ

IQ-ն ցույց է տալիս, թե որքան լավ ենք մտածում տրամաբանորեն, վերլուծում, հիշում և լուծում խնդիրներ։ Էմոցիոնալ ինտելեկտը (առօրյայում հաճախ կոչվում է EQ) ցույց է տալիս, թե որքան լավ ենք օգտագործում այդ ամենը իրական կյանքում՝ մարդկանց մեջ, լարվածության պահին, որոշումներ կայացնելիս։

Գոլմանը IQ-ն և տեխնիկական հմտություններն անվանում է «շեմային կարողություններ», այսինքն՝ ղեկավար պաշտոնների «մուտքի պահանջներ»։ Ըստ նրա հաշվարկի, որը կատարվել է 188 ընկերությունների կոմպետենցիաների մոդելների հիման վրա, գերազանց աշխատանքի համար էմոցիոնալ ինտելեկտը բոլոր մակարդակների պաշտոններում երկու անգամ ավելի կարևոր է եղել, քան տեխնիկական հմտություններն ու IQ-ն [4]։ Այս թիվը, սակայն, քննադատների կողմից վիճարկվում է (տե՛ս ստորև)։

Եվ ամենակարևորը. էմոցիոնալ ինտելեկտը կարելի է սովորել։ 58 հետազոտություն ամփոփող մետավերլուծությունը ցույց է տվել, որ նպատակային ուսուցումը էմոցիոնալ ինտելեկտի վրա ունենում է չափավոր, բայց կայուն դրական ազդեցություն [5]։

Գոլմանի մոդելի 5 բաղադրիչները

Գոլմանը էմոցիոնալ ինտելեկտը բաժանում է հինգ բաղադրիչի [1][4]։ Առաջին երեքը վերաբերում են մեր ներաշխարհին, այսինքն՝ թե ինչպես ենք կառավարում ինքներս մեզ, իսկ վերջին երկուսը՝ հարաբերություններին այլ մարդկանց հետ։ Եվ այս ամենի հիմքում ինքնագիտակցությունն է։

1. Ինքնագիտակցություն (Self-Awareness)

Ի՞նչ է։ Սեփական հույզերը, մտքերը, արժեքները, ուժեղ և թույլ կողմերը նկատելու և հասկանալու կարողություն։ Ինքնագիտակցությունը երեք հարցի պատասխանն է.

• Ի՞նչ եմ ես հիմա զգում։
• Ինչո՞ւ եմ դա զգում։
• Ինչպե՞ս է դա ազդում իմ վարքի վրա։

Ինչու է կարևոր։ Գոլմանն ինքնագիտակցությունն անվանում է էմոցիոնալ ինտելեկտի առաջին բաղադրիչը և սահմանում որպես սեփական հույզերի, ուժեղ և թույլ կողմերի, կարիքների ու մղումների խորը ըմբռնում [4]։ Եթե չես նկատում քո հույզը, այն աննկատ կառավարում է քեզ։ Եթե նկատում ես, ընտրություն ունես։ Մնացած բաղադրիչները կառուցվում են սրա վրա։

Կյանքից։ Ղեկավարը նկատում է, որ երբ հոգնած է, ավելի խիստ է խոսում աշխատակիցների հետ։ Այդ գիտակցումից հետո նա կարևոր խոսակցությունները տեղափոխում է առավոտ։

Ինչպես զարգացնել։ Օրվա ընթացքում մի քանի անգամ կանգ առեք և մեկ բառով անվանեք ձեր հույզը՝ «անհանգստություն», «հիասթափություն», «ոգևորություն»։ Սա պարզապես խորհուրդ չէ. Կալիֆոռնիայի համալսարանի (UCLA) հետազոտողները ֆՄՌՏ սկանավորմամբ ցույց են տվել, որ երբ մարդը բառով անվանում է բացասական պատկերի առաջացրած հույզը, նվազում է ամիգդալայի՝ ուղեղի հուզական արձագանքի կենտրոնի ակտիվությունը [6]։

2. Ինքնակարգավորում (Self-Regulation)

Ի՞նչ է։ Կառավարել հույզերն ու իմպուլսները, այլ ոչ թե թույլ տալ, որ դրանք կառավարեն քեզ։

Ինչու է կարևոր։ Ինքնակարգավորումը հույզերը ճնշել չէ։ Զայրույթը, վախը կամ հիասթափությունը բնական են։ Խնդիրը սկսվում է, երբ դրանք որոշում են, թե ինչ ենք ասում և անում։ Գոլմանը նկարագրում է «ամիգդալայի առևանգում» (amygdala hijack) կոչվող երևույթը. երբ ամիգդալան իրավիճակն ընկալում է որպես վտանգ, այն արձագանքում է միլիվայրկյանների ընթացքում, նախքան ուղեղի մտածող հատվածը կհասցնի «միանալ», և մենք անում ենք մի բան, որի համար հետո ափսոսում ենք [1][7]։ Ինքնակարգավորումը այն փոքր դադարն է հույզի և արձագանքի միջև, որտեղ ծնվում է գիտակցված ընտրությունը։

Կյանքից։ Ստանում եք կոպիտ նամակ։ Առաջին ցանկությունն է անմիջապես նույն տոնով պատասխանել։ Ինքնակարգավորված մարդը գրում է պատասխանը, բայց ուղարկում է մեկ ժամ անց՝ հանգիստ վերընթերցելուց հետո։

Ինչպես զարգացնել։ Երբ զգում եք, որ «եռում եք», կիրառեք «դադարի կանոնը»՝ մի քանի խորը շունչ, մինչև տասը հաշվել կամ պարզապես ասել. «Թույլ տվեք մտածեմ և պատասխանեմ»։

3. Ներքին մոտիվացիա (Motivation)

Ի՞նչ է։ Աշխատելու և զարգանալու մղում, որը գալիս է ներսից՝ արժեքներից, հետաքրքրությունից և նպատակից, այլ ոչ միայն արտաքին պարգևներից՝ աշխատավարձից, գովասանքից կամ կարգավիճակից։

Ինչու է կարևոր։ Արտաքին պարգևները միշտ չէ, որ բավարար են երկար ճանապարհի համար։ Ներքին մոտիվացիան օգնում է չհանձնվել, երբ դժվար է, և շարունակել, երբ ոչ ոք չի տեսնում և չի գովում։ Գոլմանը մոտիվացիայի նշաններից է համարում «լավատեսությունը՝ նույնիսկ անհաջողության դեպքում» [4]։

Կյանքից։ Ուսուցիչը նոր մեթոդ է սովորում ոչ թե որովհետև դա պահանջվում է, այլ որովհետև ուզում է, որ իր աշակերտներն ավելի լավ հասկանան թեման։

Ինչպես զարգացնել։ Ամեն կարևոր առաջադրանքի համար ինքներդ ձեզ հարցրեք. «Ինչո՞ւ է սա կարևոր ինձ համար»։ Կապեք ձեր ամենօրյա գործը ավելի մեծ նպատակի հետ։

4. Էմպատիա (Empathy)

Ի՞նչ է։ Ուրիշների հույզերը, կարիքներն ու տեսակետը հասկանալու կարողություն, իրավիճակը նրանց աչքերով տեսնելու ունակություն։

Ինչու է կարևոր։ Էմպատիան թուլություն չէ և չի նշանակում միշտ համաձայնել։ Այն թույլ է տալիս հասկանալ, թե ինչ է կանգնած մարդու խոսքերի և արարքների հետևում, ճիշտ բառեր գտնել, կանխել կոնֆլիկտը և կառուցել վստահություն։ Գոլմանի բացատրությամբ՝ առաջնորդի համար էմպատիան չի նշանակում ուրիշների հույզերը սեփականը դարձնել և փորձել բոլորին գոհացնել. այն նշանակում է խելացի որոշումներ կայացնելիս մտածված հաշվի առնել աշխատակիցների զգացմունքները՝ այլ գործոնների հետ միասին [4]։

Կյանքից։ Աշխատակիցը վերջին շաբաթներին ուշանում է։ Ղեկավարը նախատելու փոխարեն հարցնում է. «Ամեն ինչ կարգի՞ն է»։ Պարզվում է՝ ընտանիքում հիվանդ կա։ Միասին գտնում են ժամանակավոր լուծում, և աշխատակիցը դառնում է թիմի ամենահավատարիմ անդամներից մեկը։

Ինչպես զարգացնել։ Զրույցի ժամանակ լսեք ոչ թե պատասխանելու, այլ հասկանալու համար։ Ուշադրություն դարձրեք ոչ միայն բառերին, այլ նաև տոնին, դեմքի արտահայտությանը և մարմնի լեզվին։

5. Սոցիալական հմտություններ (Social Skills)

Ի՞նչ է։ Մարդկանց հետ արդյունավետ հարաբերություններ կառուցելու և պահպանելու կարողություն։ Այն ներառում է.

• արդյունավետ հաղորդակցություն,
• թիմային աշխատանք,
• վստահության ստեղծում,
• կոնֆլիկտների կառավարում,
• ազդեցություն և առաջնորդություն։

Ինչու է կարևոր։ Սա այն կետն է, որտեղ նախորդ չորս բաղադրիչները վերածվում են գործողության։ Ով ճանաչում և կառավարում է իրեն, մոտիվացված է և հասկանում է ուրիշներին, կարողանում է համախմբել թիմը, համոզել և հարթել տարաձայնությունները։

Կյանքից։ Թիմի երկու անդամ վիճում են նախագծի ուղղության շուրջ։ Էմոցիոնալ ինտելեկտով առաջնորդը չի ընտրում «հաղթողին», այլ օգնում է երկուսին էլ լսել միմյանց և գտնել ընդհանուր լուծում։

Ինչպես զարգացնել։ Կարևոր խոսակցությունից առաջ մտածեք ոչ միայն այն մասին, թե ինչ եք ուզում ասել, այլ նաև այն, թե ինչ է պետք դիմացինին լսել։

Երեք տարածված թյուրըմբռնում

«Էմոցիոնալ ինտելեկտը նշանակում է միշտ լինել բարի և հաճելի»։ Ոչ։ Երբեմն այն նշանակում է հանգիստ, բայց հստակ ասել «ոչ», տալ դժվար հետադարձ կապ կամ պաշտպանել սահմանները։

«Հուզական մարդիկ ունեն բարձր էմոցիոնալ ինտելեկտ»։ Ոչ անպայման։ Ուժեղ հույզեր ունենալը և դրանք հասկանալն ու կառավարելը տարբեր բաներ են։

«Սա բնածին է. կամ ունես, կամ չունես»։ Ոչ ամբողջությամբ։ Գոլմանն ընդունում է, որ էմոցիոնալ ինտելեկտն ունի գենետիկ բաղադրիչ, բայց ընդգծում է, որ այն կարելի է սովորել՝ անկեղծ ցանկությամբ և համառ ջանքերով [4]։ Հետազոտությունները ևս ցույց են տալիս, որ այն զարգանում է նպատակային ուսուցմամբ [5]։

Մի խոսք գիտական բանավեճի մասին

Ազնիվ լինելու համար նշենք, որ գիտնականների միջև կա բանավեճ։ Սալովեյը, Մայերը և Կարուզոն էմոցիոնալ ինտելեկտը դիտարկում են որպես մտավոր կարողությունների առանձին խումբ՝ հուզական տեղեկատվությունը մշակելու և այն մտածողության ու վարքի մեջ օգտագործելու կարողություն։ Նրանք քննադատում են այն մոտեցումները, որոնք այս անվան տակ միավորում են դրական գծերի «էկլեկտիկ խառնուրդ»՝ օրինակ երջանկություն, ինքնագնահատական և լավատեսություն [8]։ Գոլմանի մոդելը, որն ընդգրկում է նաև մոտիվացիան և սոցիալական հմտությունները, գրականության մեջ դասվում է այսպես կոչված «խառը մոդելների» շարքին [9]։

Քննադատները նաև զգուշացնում են. որոշ հետազոտություններում էմոցիոնալ ինտելեկտի կանխատեսող ուժը նկատելիորեն նվազում է, երբ հաշվի են առնվում IQ-ն և անձի գծերը, իսկ ինքնագնահատման թեստերը կարող են տալ «ցանկալի» պատասխաններ [9]։

Գործնականում սա նշանակում է՝ էմոցիոնալ ինտելեկտը չպետք է դիտարկել որպես հրաշք դեղատոմս։ Բայց հենց իր գործնական ուղղվածության շնորհիվ Գոլմանի մոդելն այսօր ամենաօգտակար շրջանակներից մեկն է նրանց համար, ովքեր ուզում են զարգացնել իրենց և իրենց թիմերը՝ առաջնորդության, կրթության և թիմային աշխատանքի մեջ։

Ամենօրյա պրակտիկա. հուշաթերթ

Էմոցիոնալ ինտելեկտը զարգանում է ոչ թե մեկ մեծ քայլով, այլ փոքր, կրկնվող սովորություններով։ Ահա յուրաքանչյուր բաղադրիչի համար մեկ պարզ վարժություն, որը կարող եք սկսել հենց այսօր։

Փորձեք հենց հիմա. 1 րոպե

Վերցրեք մեկ րոպե և պատասխանեք ինքներդ ձեզ.

1. Ի՞նչ հույզ եմ այս պահին զգում։ Անվանեք այն մեկ բառով։
2. Ի՞նչն է այն առաջացրել։
3. Ինչպե՞ս կուզեի արձագանքել, եթե ընտրությունն ամբողջովին իմը լիներ։

Այս փոքր վարժությունը ինքնագիտակցության առաջին քայլն է։ Որքան հաճախ եք այն անում, այնքան ավելի շատ ընտրություն եք ունենում ձեր արձագանքների մեջ։

Սովորեք և կիրառեք InfoSkills-ի հետ

Էմոցիոնալ ինտելեկտի մասին կարդալը կարևոր սկիզբ է, բայց իրական փոփոխությունը սկսվում է կիրառումից։

Մասնակցելով InfoSkills-ի «Ինքնագիտակցություն» դասընթացին՝ դուք ոչ միայն կսովորեք և կկիրառեք այս գործիքը, այլև ուրիշ արդյունավետ գործիքներ և մեթոդներ, որոնք կօգնեն ավելի լավ ճանաչել ինքներդ ձեզ, կառավարել հույզերը, վստահ հաղորդակցվել և առաջնորդել։

Դասընթացում ամեն թեմա ամրապնդվում է գործնական վարժություններով, իրական իրավիճակներով և խմբային աշխատանքով, որպեսզի գիտելիքը դառնա հմտություն։ Իսկ ավարտին յուրաքանչյուր մասնակից ունենում է անձնական զարգացման և կիրառման պլան։

Սկսեք ամենակարևոր ճանապարհորդությունը՝ դեպի ինքներդ ձեզ։

---

Աղբյուրներ

1. Goleman, D. (1995). Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ. New York: Bantam Books. en.wikipedia.org
2. Gardner, H. (1983). Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences. New York: Basic Books. en.wikipedia.org
3. Salovey, P., & Mayer, J. D. (1990). Emotional intelligence. Imagination, Cognition and Personality, 9(3), 185–211. doi.org
4. Goleman, D. (1998). What Makes a Leader? Harvard Business Review (վերահրատարակություն՝ 2004 թ. հունվար, R0401H)։ hbr.org
5. Mattingly, V., & Kraiger, K. (2019). Can emotional intelligence be trained? A meta-analytical investigation. Human Resource Management Review, 29(2), 140–155. doi.org
6. Lieberman, M. D., Eisenberger, N. I., Crockett, M. J., Tom, S. M., Pfeifer, J. H., & Way, B. M. (2007). Putting feelings into words: Affect labeling disrupts amygdala activity in response to affective stimuli. Psychological Science, 18(5), 421–428. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
7. Amygdala hijack. Wikipedia (հղումներով՝ Goleman, 1995, 1996)։ en.wikipedia.org
8. Mayer, J. D., Salovey, P., & Caruso, D. R. (2008). Emotional intelligence: New ability or eclectic traits? American Psychologist, 63(6), 503–517. doi.org
9. Emotional intelligence. Wikipedia (բաժիններ՝ «History», «Mixed model», «Criticisms»)։ en.wikipedia.org