Քոլբի փորձառական ուսուցման մոդելը. ինչպես սովորել սեփական փորձից

Երկու գործընկեր նույն ընկերությունում աշխատում են արդեն տասը տարի։ Առաջինը տարեցտարի ավելի իմաստուն է դառնում. նա գիտի, թե ինչու մի նախագիծը հաջողվեց, իսկ մյուսը՝ ոչ, և ամեն նոր իրավիճակում գործում է մի փոքր ավելի լավ, քան նախորդում։ Երկրորդը նույն սխալները կրկնում է նորից ու նորից։ Ինչպես ասում են, նա ունի ոչ թե տասը տարվա փորձ, այլ մեկ տարվա փորձ՝ տասն անգամ կրկնված։

Ինչո՞վ են նրանք տարբերվում։ Փորձի քանակով՝ ոչնչով։ Տարբերությունն այն է, թե ինչ են անում իրենց փորձի հետ։

Ամերիկացի կրթական տեսաբան Դեյվիդ Քոլբը [4] այս տարբերությունը վերածեց պարզ ու գործնական մոդելի, որն այսօր կիրառվում է կրթության, աշխատանքի և մեծահասակների զարգացման մեջ [1]։ Այս հոդվածում կհասկանանք՝ ինչ է փորձառական ուսուցումը, ինչպես է աշխատում Քոլբի ցիկլը, ինչ են ուսուցման ոճերը, և ինչպես սովորել սեփական փորձից ամեն օր։

Ի՞նչ է փորձառական ուսուցումը

Քոլբի գաղափարը շատ պարզ է. մարդն իրականում սովորում է ոչ միայն կարդալով կամ լսելով, այլ ապրելով, փորձելով և հետո հասկանալով՝ ինչ սովորեց այդ փորձից։

Քոլբն ինքը սա ձևակերպել է այսպես. «Ուսուցումը գործընթաց է, որի ընթացքում գիտելիքը ստեղծվում է փորձի վերափոխման միջոցով» [1][2]։

Այսինքն՝ փորձն ինքնին դեռ գիտելիք չէ։ Այն գիտելիք է դառնում, երբ մենք կանգ ենք առնում, մտածում ենք դրա մասին, եզրակացություն ենք անում և այդ եզրակացությունը փորձարկում ենք գործում։ Սովորելը շրջան է, ոչ թե մեկ քայլ։

Որտեղից է եկել գաղափարը

Քոլբը դատարկ տեղից չի սկսել։ Նրա մոդելը հենվում է 20-րդ դարի երեք մեծ մտածողների վրա [1][2][3].

• Ջոն Դյուիի կրթական փիլիսոփայության,
• Ժան Պիաժեի զարգացման տեսությունների,
• Կուրտ Լևինի աշխատանքների, որոնցից Քոլբը վերցրել է ցիկլի կառուցվածքը։

Քոլբը մոդելը մշակել է Ռոն Ֆրայի հետ (1975), 1976-ին հրապարակել է ուսուցման ոճերի իր հարցաշարը (Learning Style Inventory), իսկ 1984-ին ամբողջ տեսությունը շարադրել է «Փորձառական ուսուցում. փորձը որպես ուսուցման և զարգացման աղբյուր» գրքում [2]։ 2015-ին լույս տեսավ գրքի երկրորդ, թարմացված հրատարակությունը [1]։ Քոլբը Քեյս Վեսթերն Ռեզերվ համալսարանի Վեզերհեդ կառավարման դպրոցի կազմակերպական վարքագծի պատվավոր պրոֆեսոր է [4]։

Ցիկլի 4 փուլը

Քոլբի մոդելում սովորելը չորս փուլից բաղկացած շրջան է [1][2]։ Ամեն փուլ ունի իր գլխավոր հարցը։

1. Կոնկրետ փորձ (Concrete Experience)

Ի՞նչ է։ Դու անում ես ինչ-որ բան կամ հայտնվում ես նոր իրավիճակում։

Օրինակ։ Ներկայացում ես անում, ղեկավարում ես թիմային հանդիպում, մասնակցում ես դժվար բանակցության։

2. Ռեֆլեքսիվ դիտարկում (Reflective Observation)

Ի՞նչ է։ Կանգ ես առնում և հետ ես նայում կատարվածին՝ այն համեմատելով քո արդեն ունեցած գիտելիքի հետ [2]։ Այստեղ հարցերը պարզ են.

• Ի՞նչ ստացվեց։
• Ի՞նչ չստացվեց։
• Ի՞նչ զգացի ես։
• Ինչպե՞ս արձագանքեցին ուրիշները։

Սա այն փուլն է, որը մենք ամենից հաճախ բաց ենք թողնում, քանի որ միշտ շտապում ենք հաջորդ գործին։

3. Վերացական ընդհանրացում (Abstract Conceptualization)

Ի՞նչ է։ Դիտարկումից ծնվում է նոր միտք կամ փոխվում է եղածը [2]։ Դու հասկանում ես սկզբունքը, որը գործում է ոչ միայն այս դեպքում։

Օրինակ։ «Երբ ես ընդհատում եմ մարդկանց, նրանք փակվում են»։

4. Ակտիվ փորձարկում (Active Experimentation)

Ի՞նչ է։ Նոր եզրակացությունը փորձարկում ես գործում [2]։

Օրինակ։ Հաջորդ հանդիպմանը որոշում ես ավելի շատ լսել և խոսել միայն այն ժամանակ, երբ դիմացինն ավարտել է միտքը։

Եվ ցիկլը նորից սկսվում է, քանի որ այդ փորձարկումն ինքնին նոր փորձ է։

Կարևոր նրբություն. ցիկլի մեջ կարելի է մտնել ցանկացած փուլից, բայց արդյունավետ ուսուցումը տեղի է ունենում միայն այն ժամանակ, երբ մարդն անցնում է բոլոր չորս փուլերով [2]։ Եթե միայն անում ես, բայց չես մտածում, կրկնում ես նույնը։ Եթե միայն մտածում ես, բայց չես փորձում, ոչինչ չի փոխվում։

Օրինակ. մեկ հանդիպում, մեկ ամբողջական ցիկլ

Ահա թե ինչպես է սովորական աշխատանքային իրավիճակը դառնում դաս, երբ այն անցնում է բոլոր չորս փուլերով։

Ինչու է սա ինքնագիտակցության բանալին

Ինքնագիտակցությունը չի ծնվում միայն ներքին զրույցից. այն ծնվում է այն պահին, երբ մենք նայում ենք մեր սեփական գործողություններին և հարցնում ենք՝ «Ի՞նչ արեցի, ի՞նչ զգացի և ինչո՞ւ»։ Հենց սա է Քոլբի ցիկլի երկրորդ փուլը։

Քոլբի մոդելը զարգացնում է՝

• ինքնավերլուծությունը՝ սովորություն հետ նայելու և հասկանալու,
• սեփական վարքի գիտակցումը՝ ինչպես են մեր գործողություններն ազդում ուրիշների վրա,
• սխալներից սովորելու կարողությունը՝ սխալը դառնում է տեղեկություն, ոչ թե ձախողում,
• հարմարվողականությունը՝ ամեն ցիկլից հետո գործում ենք մի փոքր ավելի լավ,
• կառավարման և առաջնորդության հմտությունները, որոնք զարգանում են հենց իրական փորձից։

Սա միայն տեսություն չէ։ Հետազոտողներ Ջադա Դի Ստեֆանոն, Ֆրանչեսկա Ջինոն, Գարի Պիզանոն և Բրեդլի Ստաատսը փորձ են անցկացրել Wipro ընկերության տեխնիկական աջակցության կոլ-կենտրոնում՝ Բանգալորում (Հնդկաստան) [5]։ Ուսուցման 6-16-րդ օրերին մի խումբ նոր աշխատակիցներ ամեն օր վերջին 15 րոպեն գրավոր վերլուծում էին, թե ինչ են սովորել այդ օրը։ Ստուգիչ խումբն այդ 15 րոպեն պարզապես շարունակում էր աշխատել։ Ուսուցման եզրափակիչ թեստում արտացոլող խումբը 22.8%-ով ավելի բարձր արդյունք ցույց տվեց, իսկ այն խումբը, որը նաև 5 րոպե բացատրում էր իր գրառումները գործընկերոջը՝ 25%-ով ավելի բարձր [5]։

Այսինքն՝ ավելի շատ աշխատելը միշտ չէ, որ նշանակում է ավելի շատ սովորել։ Երբեմն ամենաարդյունավետ քայլը կանգ առնելն ու մտածելն է։

Ուսուցման 4 ոճը

Քոլբը նկատեց, որ մարդիկ ցիկլի փուլերը տարբեր կերպ են նախընտրում։ Նրա մոդելում կա երկու առանցք [2][3].

• ինչպես ենք ընկալում տեղեկությունը՝ զգալով (կոնկրետ փորձ) կամ մտածելով (վերացական ընդհանրացում),
• ինչպես ենք մշակում այն՝ անելով (ակտիվ փորձարկում) կամ դիտելով (ռեֆլեքսիվ դիտարկում)։

Այս երկու առանցքների համադրությունից ստացվում են ուսուցման չորս ոճեր [2][3].

• 🔹 Տարամետ (Diverging)՝ զգալ + դիտել։ Իրավիճակը տեսնում է տարբեր տեսանկյուններից։
• 🔹 Յուրացնող (Assimilating)՝ մտածել + դիտել։ Ունի հստակ, տրամաբանական մոտեցում։
• 🔹 Զուգամետ (Converging)՝ մտածել + անել։ Նախընտրում է գործնական և տեխնիկական խնդիրներ։
• 🔹 Հարմարվող (Accommodating)՝ զգալ + անել։ Սովորում է «ձեռքով» և ավելի շատ ապավինում է ինտուիցիային, քան տրամաբանությանը։

Ըստ Քոլբի՝ մարդու նախընտրած ոճի վրա ազդում են սոցիալական միջավայրը, կրթական փորձը և անձի ճանաչողական առանձնահատկությունները [2]։ Ոճերը հասկանալը օգնում է տեսնել, թե ինչու թիմի մի անդամը միանգամից ուզում է «փորձել», մյուսը՝ նախ ամեն ինչ մանրամասն վերլուծել, իսկ երրորդը՝ լսել բոլորի կարծիքը։ Սա տարբերություն է, ոչ թե խնդիր։

Մի խոսք գիտական բանավեճի մասին

Ազնիվ լինելու համար պետք է նշել, որ Քոլբի մոդելն էլ ունի քննադատներ։ Ոմանք այն համարում են չափազանց պարզեցված և գծային, մյուսները նշում են, որ այն կենտրոնանում է անհատի ներքին գործընթացների վրա և քիչ ուշադրություն է դարձնում սոցիալական և մշակութային համատեքստին [2]։

Առավել լուրջ բանավեճը վերաբերում է ուսուցման ոճերին։ 2008-ին հոգեբաններ Հարոլդ Փաշլերը, Մարկ Մակդենիելը, Դագ Ռորերը և Ռոբերտ Բյորկը վերլուծեցին այս ոլորտի հետազոտությունները և եզրակացրին, որ բավարար ապացույցներ չկան, որոնք կարդարացնեին ուսուցման ոճերի գնահատումը ընդհանուր կրթական պրակտիկայում ներառելը [6]։ Այսինքն՝ գիտականորեն հիմնավորված չէ, որ մարդն ավելի լավ է սովորում, երբ դասավանդումը «հարմարեցվում է» նրա ոճին։

Գործնական եզրակացությունը. ուսուցման ոճը օգտակար է որպես ինքնաճանաչման հայելի, բայց ոչ որպես պիտակ («ես գործնական մարդ եմ, ինձ տեսություն պետք չէ»)։ Քոլբի ցիկլի գլխավոր արժեքը ոճերի մեջ չէ, այլ այն պարզ սկզբունքի, որ փորձը սովորելու աղբյուր է դառնում միայն այն ժամանակ, երբ անցնում ենք բոլոր չորս փուլերով։

Ամենօրյա պրակտիկա. հուշաթերթ

Քոլբի ցիկլն աշխատում է ոչ միայն դասընթացներում։ Այն կարելի է կիրառել ցանկացած կարևոր փորձից հետո՝ հանդիպում, ներկայացում, դժվար զրույց, նոր նախագիծ։

Փորձեք հենց այսօր. 15 րոպե

Օրվա վերջին վերցրեք 15 րոպե, ընտրեք այսօրվա մեկ իրավիճակ և գրավոր պատասխանեք.

1. Ի՞նչ տեղի ունեցավ։ Նկարագրեք փաստերը՝ առանց գնահատելու։
2. Ի՞նչ նկատեցի։ Ի՞նչ ստացվեց, ի՞նչ ոչ, ի՞նչ զգացի։
3. Ի՞նչ հասկացա։ Ձևակերպեք մեկ սկզբունք. «Երբ ես …, ապա …»։
4. Ի՞նչ կփորձեմ։ Ընտրեք մեկ փոքր, կոնկրետ քայլ հաջորդ անգամվա համար։

Եթե հնարավոր է, կիսվեք ձեր գրառումներով գործընկերոջ հետ։ Ինչպես ցույց տվեց Wipro-ի փորձը, դա ուժեղացնում է արդյունքը [5]։

Սովորեք և կիրառեք InfoSkills-ի հետ

Քոլբի մոդելի մասին կարդալը կարևոր սկիզբ է, բայց իրական փոփոխությունը սկսվում է կիրառումից։

Մասնակցելով InfoSkills-ի «Ինքնագիտակցություն» դասընթացին՝ դուք ոչ միայն կսովորեք և կկիրառեք այս գործիքը, այլև ուրիշ արդյունավետ գործիքներ և մեթոդներ, որոնք կօգնեն ավելի լավ ճանաչել ինքներդ ձեզ, սովորել ձեր սեփական փորձից և գիտակցված աճել։

Դասընթացում ամեն թեմա ամրապնդվում է գործնական վարժություններով, իրական իրավիճակներով և խմբային աշխատանքով, որպեսզի գիտելիքը դառնա հմտություն։ Իսկ ավարտին յուրաքանչյուր մասնակից ունենում է անձնական զարգացման և կիրառման պլան։

Եթե Mindfulness-ը սովորեցնում է նկատել ներկա պահը, իսկ էմոցիոնալ ինտելեկտը՝ կառավարել հույզերը, ապա Քոլբի մոդելը սովորեցնում է սովորել սեփական փորձից և անընդհատ զարգանալ։

---

Աղբյուրներ

1. Kolb, D. A. (1984). Experiential Learning: Experience as the Source of Learning and Development. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall; 2-րդ հրատ.՝ Pearson, 2015։ pearson.com
2. McLeod, S. Kolb’s Learning Cycle (Kolb’s Learning Styles & Experiential Learning Cycle). Simply Psychology (հղումներով՝ Kolb, 1984, էջ 38; Kolb & Fry, 1975; Pashler et al., 2008)։ simplypsychology.org
3. Kolb’s experiential learning. Wikipedia։ en.wikipedia.org
4. David A. Kolb. Wikipedia։ en.wikipedia.org
5. Nobel, C. (2014, մայիսի 5). Reflecting on Work Improves Job Performance. Harvard Business School Working Knowledge (Di Stefano, G., Gino, F., Pisano, G., & Staats, B. Making Experience Count: The Role of Reflection in Individual Learning հետազոտության մասին)։ library.hbs.edu
6. Pashler, H., McDaniel, M., Rohrer, D., & Bjork, R. (2008). Learning styles: Concepts and evidence. Psychological Science in the Public Interest, 9(3), 105–119. doi.org