Բլումի տաքսոնոմիա. մտածողության 6 աստիճան՝ հիշելուց մինչև ստեղծելը

Դասընթացից հետո երկու մասնակից լրացնում են նույն թեստը։ Երկուսն էլ ճիշտ են պատասխանում բոլոր հարցերին։ Մեկ շաբաթ անց առաջինը բառացի կրկնում է «կառուցողական հետադարձ կապի» սահմանումը, բայց գործընկերոջ հետ իրական զրույցում լռում է։ Երկրորդը սահմանման ճշգրիտ ձևակերպումը չի հիշում, բայց նախապատրաստում է զրույցը, ընտրում է ճիշտ պահը և ասում ճիշտ խոսքերը։

Ո՞վ ավելի լավ սովորեց։ Պատասխանը կախված է նրանից, թե մտածողության որ մակարդակին էինք ձգտում։ Թեստը ստուգում էր հիշողությունը։ Աշխատանքը պահանջում է կիրառում, վերլուծություն և դատողություն։

Այս հոդվածում կծանոթանանք կրթության ամենահայտնի մոդելներից մեկին՝ Բլումի տաքսոնոմիային, դրա վերանայված տարբերակով. որոնք են մտածողության 6 մակարդակները, որտեղից է եկել մոդելը, ինչ փոխվեց 2001-ին, ինչ է ասում գիտությունը, և ինչպես այն կիրառել դասընթացավարին, ղեկավարին և սովորողին՝ հենց վաղվանից։

Ի՞նչ է Բլումի տաքսոնոմիան

Հայերեն համարժեք անվանումը. Բլումի մտածողության աստիճանակարգ (վերանայված տարբերակ) կամ մտածողության հմտությունների հիերարխիկ մոդել։

Մեկ նախադասությամբ. Բլումի վերանայված մոդելը ներկայացնում է մտածողության 6 աստիճան՝ հիշելուց մինչև ստեղծելը, և ցույց է տալիս, թե ինչպես է զարգանում խորքային և քննադատական մտածողությունը։

Նրա կենտրոնական գաղափարը պարզ է. մտածողությունն ունի մակարդակներ։ Ոչ բոլոր «իմացություններն» են նույն խորության։

Տեղեկությունը հիշելը մեկ բան է, իսկ այն վերլուծելը, գնահատելը կամ դրա հիման վրա նոր բան ստեղծելը՝ լրիվ այլ մակարդակ։ Բլումի մոդելը ցույց է տալիս, թե ինչպես է մտածողությունը զարգանում քայլ առ քայլ, և ուսուցիչներին, դասընթացավարներին ու ղեկավարներին տալիս է այդ մասին խոսելու ընդհանուր լեզու։

«Տաքսոնոմիա» նշանակում է դասակարգում։ Բլումը և նրա գործընկերները չէին ձգտում ստեղծել բանականության տեսություն. նրանք ուզում էին ունենալ ուսումնական նպատակների մասին ընդհանուր լեզու, որը կհեշտացներ հաղորդակցությունը տարբեր մարդկանց, առարկաների և ուսումնական մակարդակների միջև [3]։

Որտեղից է եկել մոդելը

Գաղափարը ծնվել է 1948-ին՝ Բոստոնում Ամերիկյան հոգեբանական ասոցիացիայի համաժողովի ժամանակ քոլեջների քննիչների ոչ պաշտոնական հանդիպմանը [3]։ Նրանք ուզում էին ընդհանուր շրջանակ՝ նկարագրելու, թե ինչ են սպասում սովորողներից, որպեսզի կարողանան փոխանակել թեստային առաջադրանքներ և համեմատել արդյունքները։

1956-ին աշխատանքը հրատարակվեց Taxonomy of Educational Objectives, Handbook I: Cognitive Domain («Ուսումնական նպատակների տաքսոնոմիա. ձեռնարկ I՝ ճանաչողական ոլորտ») վերնագրով՝ Բենջամին Ս. Բլումի խմբագրությամբ, Մ. Դ. Էնգելհարտի, Է. Ջ. Ֆերստի, Ու. Հ. Հիլի և Դ. Ռ. Քրեթվոլի մասնակցությամբ [1]։ Բլումը (1913–1999) Չիկագոյի համալսարանի կրթական հոգեբան էր [5], և մոդելը հայտնի դարձավ նրա անունով։

Բնօրինակ տաքսոնոմիան ուներ վեց կատեգորիա՝ ձևակերպված գոյականներով. Գիտելիք, Ըմբռնում, Կիրառություն, Վերլուծություն, Սինթեզ, Գնահատում [1][3]։

Գրեթե կես դար անց՝ 2001-ին, Լորին Անդերսոնի և Դեյվիդ Քրեթվոլի (բնօրինակի հեղինակներից մեկի) գլխավորած խումբը հրատարակեց վերանայված տարբերակը՝ A Taxonomy for Learning, Teaching, and Assessing («Ուսուցման, դասավանդման և գնահատման տաքսոնոմիա») [2][3]։

Վերանայումը երեք կարևոր փոփոխություն բերեց [2][3].

• Գոյականները դարձան բայեր. մտածողությունը գործողություն է, ուստի մակարդակներն այժմ են՝ հիշել, հասկանալ, կիրառել, վերլուծել, գնահատել, ստեղծել։
• «Գիտելիքը» դարձավ «Հիշել», «Ըմբռնումը»՝ «Հասկանալ»։
• Վերին երկու մակարդակները տեղերով փոխվեցին. «Սինթեզը» վերանվանվեց Ստեղծել և բարձրացավ ամենավերև, իսկ Գնահատելը դարձավ հինգերորդ մակարդակը։

Մտածողության 6 մակարդակները (ներքևից վեր)

1. Հիշել (Remember)

Տեղեկությունը հիշել և վերարտադրել։ Օրինակ՝ տալ եզրույթի սահմանումը, թվարկել գործընթացի փուլերը։

2. Հասկանալ (Understand)

Բացատրել գաղափարը սեփական բառերով և ցույց տալ, որ ընկալել ես դրա իմաստը։ Օրինակ՝ բացատրել հասկացությունը սեփական օրինակով, ամփոփել տեքստը։

3. Կիրառել (Apply)

Օգտագործել գիտելիքը իրական իրավիճակում։ Օրինակ՝ տեսությունը կիրառել գործնական խնդրի վրա, ձևանմուշով պատրաստել իրական հաշվետվություն։

4. Վերլուծել (Analyze)

Բաժանել գաղափարը մասերի և հասկանալ դրանց կապերը։ Օրինակ՝ բացահայտել պատճառահետևանքային կապերը, տարբերել փաստը կարծիքից։

5. Գնահատել (Evaluate)

Կատարել չափանիշների վրա հիմնված, հիմնավորված դատողություն։ Օրինակ՝ համեմատել մի քանի տարբերակ և փաստարկներով ընտրել լավագույնը։

6. Ստեղծել (Create)

Տարրերը միավորել նոր ամբողջության մեջ՝ գաղափար, մոդել, պլան կամ լուծում։ Օրինակ՝ նախագծել նոր գործընթաց, գրել նախագիծ, առաջարկել ինքնատիպ լուծում։

Ըստ մոդելի՝ սա մտածողության ամենաբարձր և ամենաբարդ մակարդակն է։

Երկրորդ չափումը. ինչ տեսակի գիտելիք

Վերանայումն ավելացրեց մի բան, որը հաճախ մոռացվում է՝ երկրորդ առանցք, գիտելիքի չափումը [3]։ Այն նկարագրում է, թե ինչի մասին ենք մտածում, իսկ 6 մակարդակները՝ թե ինչպես ենք մտածում.

• Փաստական գիտելիք՝ ոլորտի հիմնական տարրերը. եզրույթներ, փաստեր, մանրամասներ։
• Հայեցակարգային գիտելիք՝ դասակարգումներ, սկզբունքներ, տեսություններ և մոդելներ, և թե ինչպես են դրանք կապված միմյանց։
• Ընթացակարգային գիտելիք՝ ինչպես անել որևէ բան. մեթոդներ, տեխնիկաներ, ալգորիթմներ։
• Մետաճանաչողական գիտելիք՝ գիտելիք հենց մտածողության մասին, այդ թվում՝ սեփական մտածողության և ուսուցման գիտակցում։

Միասին դրանք կազմում են 4 × 6 = 24 վանդակից բաղկացած տաքսոնոմիայի աղյուսակ [3]։ Ցանկացած ուսումնական նպատակ կարելի է տեղադրել դրանում. օրինակ՝ «բացատրել Պոմոդորո մեթոդի փուլերը» նպատակը հասկանալ + ընթացակարգային է, իսկ «նախագծել սեփական շաբաթական ռեժիմը՝ հաշվի առնելով, թե ինչպես եք դուք լավագույնս աշխատում»՝ ստեղծել + մետաճանաչողական։

Արդյո՞ք սա խիստ սանդուղք է

Մոդելը հաճախ պատկերում են բուրգի կամ սանդուղքի տեսքով, և հեշտ է եզրակացնել, որ պետք է «ավարտել» մեկ մակարդակը, որպեսզի թույլատրվի անցնել հաջորդին։ Վերանայման հեղինակները մեղմացրել են այս գաղափարը. մակարդակները դեռ դասավորված են պարզից դեպի բարդը, բայց աստիճանակարգն այդքան էլ խիստ չէ, և կատեգորիաները կարող են մասամբ համընկնել [3]։

Հետազոտություններն էլ են դա հաստատում։ 2019-ին Պուջա Ագարվալը հրապարակեց երեք փորձի արդյունքներ՝ երկուսը լաբորատորիայում քոլեջի ուսանողների հետ, մեկը՝ իրական 6-րդ դասարանում [4]։ Հարցը հետևյալն էր. արդյո՞ք սովորողները նախ պետք է անգիր անեն փաստերը, որպեսզի կարողանան սովորել ավելի բարձր մակարդակներում։

Արդյունքները [4].

• փաստական հարցաշարերը բարելավեցին փաստական թեստերի արդյունքները, բայց չբարելավեցին բարձր մակարդակի առաջադրանքների կատարումը.
• բարձր մակարդակի և խառը հարցաշարերը բարելավեցին բարձր մակարդակի առաջադրանքների կատարումը.
• խառը վարժանքը (փաստական և բարձր մակարդակի հարցեր միասին) տվեց ընդհանուր առմամբ լավագույն արդյունքը։

Գործնական դասը. փաստերը կարևոր են, բայց փաստերը հիշելը ինքնաբերաբար չի վերածվում վերլուծության, դատողության կամ ստեղծարարության։ Եթե ուզում ենք բարձր մակարդակի մտածողություն, այն պետք է վարժեցնել հենց սկզբից՝ փաստերի հետ միասին։

Պարզ օրինակ. մեկ թեմա, վեց մակարդակ

Վերցնենք կառավարման դասընթացի մի թեմա՝ հետադարձ կապը։ Ահա թե ինչպես է առաջադրանքը փոխվում յուրաքանչյուր մակարդակում.

1. Հիշել. թվարկել հետադարձ կապի մոդելի քայլերը։
2. Հասկանալ. սեփական բառերով բացատրել, թե ինչով է հետադարձ կապը տարբերվում քննադատությունից։
3. Կիրառել. դերային խաղում հետադարձ կապ տալ գործընկերոջը։
4. Վերլուծել. դիտել ձայնագրված զրույցը և գտնել, թե ինչն օգնեց և ինչը խանգարեց։
5. Գնահատել. համեմատել նույն հետադարձ կապը տալու երկու եղանակ և հիմնավորել, թե որն է ավելի լավը։
6. Ստեղծել. նախագծել հետադարձ կապի կանոնակարգ ձեր թիմի համար։

Դասընթացը, որը կանգ է առնում առաջին երկու մակարդակներում, պատրաստում է մարդկանց, ովքեր գիտեն հետադարձ կապի մասին։ Դասընթացը, որը հասնում է վերին մակարդակներին, պատրաստում է մարդկանց, ովքեր կարողանում են դա անել և բարելավել։

Ինչ հմտություններ է զարգացնում այս մոդելը

• ✅ Մտածողության քայլային զարգացում
• ✅ Տեղեկատվության խորքային ըմբռնում
• ✅ Վերլուծական մտածողություն
• ✅ Դատողության հիմնավորում
• ✅ Ստեղծարար մտածողություն
• ✅ Գիտելիքի կիրառում
• ✅ Որոշումների որակի բարձրացում
• ✅ Մտավոր ինքնուրույնություն

Ինչու է այս մոդելը կարևոր

• Օգնում է կառուցել միմյանց համապատասխանող ուսումնական նպատակներ, դասընթացներ և գնահատման համակարգ [2][3]։
• Ցույց է տալիս մտածողության զարգացման ճանապարհը։
• Կիրառվում է դպրոցներում, բուհերում, կորպորատիվ ուսուցման մեջ, ղեկավարների և թիմերի զարգացման մեջ։
• Աջակցում է բարդ, բարձր մակարդակի խնդիրների լուծմանը։

Հուշաթերթ. ինչպես կիրառել հենց վաղը

Դասընթացավարների և ուսուցիչների համար.

1. Նպատակը գրեք համապատասխան մակարդակի բայով։ Ոչ թե «մասնակիցները կիմանան հետադարձ կապի մասին», այլ «մասնակիցները կկարողանան մոդելով հետադարձ կապ տալ» (կիրառել)։
2. Ստուգեք, որ առաջադրանքը համապատասխանում է նպատակին։ Եթե նպատակը «գնահատել»-ն է, սահմանումների մասին թեստային հարցը բավարար չէ։
3. Խառնեք մակարդակները յուրաքանչյուր վարժությունում և հարցաշարում, ինչպես առաջարկում է Ագարվալի հետազոտությունը [4]։

Ղեկավարների համար.

4. Տվեք վերին մակարդակների հարցեր։ Ոչ միայն «Ի՞նչ եղավ» (հիշել), այլ նաև «Ինչո՞ւ եղավ» (վերլուծել), «Ո՞ր տարբերակն է ավելի լավը և ինչու» (գնահատել) և «Ի՞նչ կառաջարկես» (ստեղծել)։
5. Պատվիրակեք մտածողությունը զարգացնող առաջադրանքներ։ Մարդկանց հնարավորություն տվեք վերլուծելու, գնահատելու և ստեղծելու, ոչ միայն կատարելու։

Ամփոփ միտք

Քննադատական մտածողությունը սկսվում է հիշելուց, բայց ավարտվում է ստեղծելով։ Փաստերը հիմքն են, սակայն իրական զարգացումը տեղի է ունենում վերին մակարդակներում՝ այնտեղ, որտեղ վերլուծում ենք, գնահատում և ստեղծում նոր բան։

Կանգ մի՛ առեք «գիտեմ»-ի վրա։ Շարժվեք դեպի «կարողանում եմ», «կարող եմ գնահատել» և «կարող եմ ստեղծել»։

Սովորեք և կիրառեք InfoSkills-ի հետ

Բլումի տաքսոնոմիայի մասին կարդալը լավ սկիզբ է, բայց մտածողությունը զարգանում է վարժանքով։

Մասնակցելով InfoSkills-ի «Քննադատական մտածողություն» դասընթացին՝ դուք ոչ միայն կսովորեք և կկիրառեք այս մոդելը, այլև ուրիշ արդյունավետ գործիքներ և մեթոդներ, որոնք կօգնեն վերլուծել տեղեկատվությունը, հարցադրել ենթադրությունները, գնահատել աղբյուրներն ու փաստարկները և կայացնել հիմնավորված որոշումներ։

Դասընթացում ամեն թեմա ամրապնդվում է գործնական վարժություններով, իրական իրավիճակներով և խմբային աշխատանքով, որպեսզի գիտելիքը դառնա հմտություն։ Իսկ ավարտին յուրաքանչյուր մասնակից ունենում է անձնական զարգացման և կիրառման պլան։

---

Աղբյուրներ

1. Bloom, B. S. (Ed.), Engelhart, M. D., Furst, E. J., Hill, W. H., & Krathwohl, D. R. (1956). Taxonomy of Educational Objectives: The Classification of Educational Goals. Handbook I: Cognitive Domain. New York: David McKay։ archive.org
2. Anderson, L. W., & Krathwohl, D. R. (Eds.). (2001). A Taxonomy for Learning, Teaching, and Assessing: A Revision of Bloom’s Taxonomy of Educational Objectives. New York: Longman։ Տե՛ս նաև՝ Bloom’s taxonomy. Wikipedia։ en.wikipedia.org
3. Krathwohl, D. R. (2002). A Revision of Bloom’s Taxonomy: An Overview. Theory Into Practice, 41(4), 212–218։ doi.org
4. Agarwal, P. K. (2019). Retrieval practice & Bloom’s taxonomy: Do students need fact knowledge before higher order learning? Journal of Educational Psychology, 111(2), 189–209։ doi.org
5. University of Chicago Chronicle (1999, սեպտեմբերի 23)։ Մահախոսական՝ Benjamin Bloom, Charles H. Swift Distinguished Service Professor Emeritus in Education։ chronicle.uchicago.edu