Ուսուցչի փափուկ հմտություններ. դասընթաց Գյումրու թիվ 45 դպրոցում
2026 թվականի նոյեմբերի 21-ին Գյումրու թիվ 45 միջնակարգ դպրոցի 24 ուսուցիչ անցավ InfoSkills-ի «Ուսուցչի փափուկ հմտություններ» մեկօրյա դասընթացը։ Ինչպե՞ս լսել աշակերտին, հանգիստ խոսել անհանգիստ ծնողի հետ, չկորցնել ինքնատիրապետումը լարված պահին և դասարանում ստեղծել անվտանգ մթնոլորտ։ Պատմում ենք, թե ինչպես էր կառուցված օրը՝ 4 բլոկ, 6 ժամ, 70% պրակտիկա և գործիքներ, որոնք ուսուցիչը կարող է կիրառել հենց հաջորդ դասին։

Ուսուցչի օրը միայն առարկայի մասին չէ։ Այն նաև վերջին նստարանին «անջատված» աշակերտի մասին է, ծնողի, որը երեկոյան զանգում է գնահատականից վրդովված, գործընկերոջ, որի հետ պետք է կիսել լրացուցիչ ծանրաբեռնվածությունը, և այն պահի մասին, երբ դասը երրորդ անգամ է խափանվում, և զգում ես, որ ձայնդ պատրաստվում է բարձրանալ։
Այս պահերը առարկայի իմացությամբ չեն լուծվում։ Դրանք լուծվում են լսելով, ինքնատիրապետմամբ, հստակ բառերով և համաձայնության գալու կարողությամբ։ Այսինքն՝ փափուկ հմտություններով։
Սա պարզապես տպավորություն չէ։ ՏՀԶԿ-ի (OECD) TALIS 2018 միջազգային հետազոտությունում միջին դպրոցի մոտավորապես յուրաքանչյուր հինգերորդ ուսուցիչը (18%) նշել է, որ աշխատանքում «շատ» սթրես է ապրում [1]։ Հետազոտողներ Պատրիշա Ջենինգսը և Մարկ Գրինբերգը նկարագրում են «պրոսոցիալ դասարանի» մոդելը. ուսուցչի սոցիալ-հուզական կոմպետենտությունն ու բարեկեցությունը ազդում են աշակերտների հետ հարաբերությունների, դասարանի կառավարման և դասարանի ընդհանուր մթնոլորտի վրա [2]։
Հենց սրան էր նվիրված InfoSkills-ի «Ուսուցչի փափուկ հմտություններ. հաղորդակցություն, հուզական կայունություն և առաջնորդություն դասարանում» մեկօրյա դասընթացը, որն անցկացվեց 2026 թվականի նոյեմբերի 21-ին Գյումրու թիվ 45 միջնակարգ դպրոցում։ Դասընթացին մասնակցեց 24 ուսուցիչ։

Ինչու այս դասընթացը և ինչպես էր այն կառուցված
Դասընթացը հիմնված է InfoSkills-ի «Փափուկ հմտություններ. անձնական աճից մինչև առաջնորդություն» ծրագրի վրա և հարմարեցված է դպրոցական միջավայրին։ Ծրագրի 4 մոդուլից ընտրեցինք այն թեմաները, որոնք ուսուցիչն ամենից հաճախ է կիրառում իր ամենօրյա աշխատանքում։
Օրը շարժվում էր ներսից դուրս. նախ ուսուցիչը նայում է ինքն իրեն, հետո՝ աշակերտի և ծնողի հետ զրույցին, ապա՝ կոնֆլիկտին և դասարանի մթնոլորտին, և վերջում՝ իր առաջնորդի դերին։ Չորս բլոկ՝ յուրաքանչյուրը 90 րոպե, որոնցում պրակտիկան կազմում էր ժամանակի մոտ 70%-ը։

Գրանցման ժամանակ յուրաքանչյուր մասնակից լրացրեց մուտքային ինքնագնահատման քարտը՝ 7 հմտություն 1–5 սանդղակով։ Սա ոչ թեստ է, ոչ էլ քննություն, այլ հայելի։ Այն ցույց է տալիս, թե որտեղից ես սկսում, որպեսզի օրվա վերջում տեսնես, թե ինչ է փոխվել։
Բլոկ 1. Ես՝ ուսուցիչ. ինքնագիտակցություն և հուզական կայունություն
Օրը սկսվեց «Ուսուցիչը, որին հիշում եմ» վարժությամբ։ Յուրաքանչյուրը ներկայացավ և պատմեց իր դպրոցական տարիներից հիշած ուսուցչի մեկ որակի մասին։ Որակները գրանցեցինք պաստառին, և խումբը շուտով նկատեց մի կարևոր բան. դրանցից գրեթե ոչ մեկը առարկայի իմացության մասին չէր։ «Լսում էր մեզ», «արդար էր», «հավատում էր ինձ», «երբեք ոչ մեկին չէր նվաստացնում»։ Լավ ուսուցիչների մասին մեր հիշողությունների մեծ մասը փափուկ հմտություններ են։
Հետո կարճ անդրադարձանք հուզական ինտելեկտին։ Դանիել Գոլեմանի և համահեղինակների մոդելում այն ունի չորս բաղադրիչ՝ ինքնագիտակցություն, ինքնակառավարում, սոցիալական զգայունություն և հարաբերությունների կառավարում [3]։ Յուրաքանչյուրը դիտարկեցինք դպրոցական օրինակներով։

«Հույզերի ջերմաչափ» վարժությունում մասնակիցները քարտեզագրեցին իրենց աշխատանքային օրը և նշեցին այն պահերը, երբ լարվածությունը բարձրանում է՝ արձակուրդից հետո առաջին դասը, անսպասելի ստուգումը, ծնողի զանգը։ Հետո յուրաքանչյուրը կազմեց ուսուցչի անհատական SWOT՝ ուժեղ կողմեր, աճի գոտիներ, հնարավորություններ և ռիսկեր։

Բլոկն ավարտվեց լարված պահի գործիքներով.
- STOP՝ Կանգ առ, Շնչիր, Դիտարկիր, Շարունակիր։
- «4-4-4» շնչառություն՝ ներշնչում 4 վայրկյան, պահում 4, արտաշնչում 4։
- «90 վայրկյանի կանոն». նյարդաանատոմ Ջիլ Բոլթ Թեյլորը գրում է, որ զայրույթի ֆիզիոլոգիական ալիքն անցնում է մոտ 90 վայրկյանում, և եթե այն ավելի երկար է տևում, ապա մենք ինքներս ենք այն սնուցում մեր մտքերով [4]։ Սա գործնական կանոն է, ոչ թե ճշգրիտ գիտական հաստատուն, բայց լավ հիշեցում է. թող առաջին ալիքն անցնի, նոր պատասխանիր։
Բլոկ 2. Լսել, հարցնել, հետադարձ կապ տալ
Երկրորդ բլոկը բացվեց «Ասվածը՝ հասկացվածը» վարժությամբ։ Զույգերով մեկը նկարագրում է պատկերը, մյուսը՝ նկարում, սկզբում առանց հարցերի, ապա՝ հարցերով։ Երկու նկարների տարբերությունը լավագույն փաստարկն է այն բանի, որ լսելը ակտիվ գործընթաց է։
Ակտիվ լսում եզրույթը ներմուծել են հոգեբաններ Կարլ Ռոջերսը և Ռիչարդ Ֆարսոնը [5]։ Եռյակներով (խոսող, լսող, դիտորդ) մասնակիցները դպրոցական իրավիճակներով փորձեցին դրա 4 տեխնիկան, իսկ դիտորդը ստուգաթերթով նշում էր, թե որ տեխնիկաներն օգտագործեց լսողը։

Հետո անցանք հետադարձ կապին։ «Դու միշտ անուշադիր ես» պիտակը նկարագրում է անձին, ոչ թե վարքագիծը, ուստի հազվադեպ է ինչ-որ բան փոխում։ Ստեղծագործական առաջնորդության կենտրոնի (Center for Creative Leadership) SBI մոդելը (Իրավիճակ, Վարքագիծ, Ազդեցություն) պիտակը վերածում է կոնկրետ և ստուգելի նկարագրության [6]։ Դրան զուգահեռ փորձեցինք Ես-հաղորդագրությունը. այս հասկացությունը 1960-ականներին ներմուծել է հոգեբան Թոմաս Գորդոնը, ով 1974 թվականին հատուկ ուսուցիչների համար գրեց «Ուսուցչի արդյունավետության թրեյնինգ» (T.E.T.) գիրքը [7]։
Բլոկի ամենաաշխույժ մասը «Անհանգիստ ծնողը» դերախաղն էր։ Մի մասնակից խաղում է վրդովված ծնողի, մյուսը՝ ուսուցչի դերը, իսկ դիտորդը քարտով հետադարձ կապ է տալիս։ Զրույցը կառուցվում է 4 քայլով։

Բլոկի ավարտին յուրաքանչյուր մասնակից ուներ իր «Հարցերի բանկը» (10 բաց հարց աշակերտի և ծնողի հետ զրույցի համար) և «Դժվար զրույցի պլանը»՝ իր պրակտիկայից իրական իրավիճակի համար։
Բլոկ 3. Կոնֆլիկտներ և անվտանգ դասարան
Կեսօրից հետո սկսեցինք «Դիրքորոշման գծով»։ Մասնակիցները դիրքավորվեցին սենյակում՝ ըստ այն բանի, թե որքանով են համաձայն «Կոնֆլիկտը դասարանում վատ բան է» պնդման հետ։ Գիծը միանգամից ցույց տվեց, թե որքան տարբեր ենք մենք նայում կոնֆլիկտին, իսկ հաջորդած զրույցը՝ որ կոնֆլիկտը կարող է նաև զարգացման հնարավորություն լինել։
Հետո դիտարկեցինք կոնֆլիկտում վարքագծի 5 ոճը, որոնք Քենեթ Թոմասը և Ռալֆ Քիլմանը նկարագրել են երկու չափումներով՝ պնդողականություն և համագործակցողականություն [8]։ Յուրաքանչյուր մասնակից լրացրեց կարճ ինքնաթեստ՝ տեսնելու, թե որ ոճն է իր մոտ գերիշխում։

«Նարնջի պատմությունը», որը հայտնի դարձավ Ռոջեր Ֆիշերի և Ուիլյամ Յուրիի «Ճանապարհ դեպի “այո”» (Getting to Yes) գրքի շնորհիվ, օգնում է տարբերել դիրքորոշումը շահից [9]։ Երկու հոգի վիճում են մեկ նարնջի համար և վերջում այն կիսում են։ Մեկը քամում է հյութը և դեն նետում կեղևը, մյուսը կեղևն օգտագործում է թխվածքի համար և դեն նետում միջուկը։ Եթե նրանք հարցնեին «Ինչի՞ համար է քեզ պետք», յուրաքանչյուրը կստանար իրեն անհրաժեշտի ամբողջը։
Բլոկի առանցքը «Քեյս-կլինիկան» էր՝ 4 խումբ, 4 իրական դպրոցական իրավիճակ.
- Աշակերտ–աշակերտ՝ բուլինգի նշաններ։
- Ուսուցիչ–աշակերտ՝ դասի խափանում։
- Ուսուցիչ–ծնող՝ գնահատականի վիճարկում։
- Ուսուցիչ–գործընկեր՝ ծանրաբեռնվածության բաշխում։
Յուրաքանչյուր խումբ 3 րոպեում ներկայացրեց իր լուծումը, իսկ մյուսները հարցեր տվեցին և լրացրեցին։
Բլոկն ավարտվեց հոգեբանական անվտանգության մասին զրույցով։ Այս հասկացությունը Էմի Էդմոնդսոնն ուսումնասիրել է աշխատանքային թիմերում. դա ընդհանուր համոզմունք է, որ կարելի է հարց տալ, սխալն ընդունել կամ գաղափար առաջարկել՝ առանց նվաստացվելու վախի [10]։ Դասարանում սա նշանակում է, որ աշակերտը չի վախենում ասել «չեմ հասկանում»։ Ահա 5 պրակտիկա, որոնցից կարելի է սկսել հենց վաղը.
- Սխալվելու իրավունք. բարձրաձայն ասեք, որ սխալը սովորելու մաս է, և ցույց տվեք, թե ինչպես եք դուք վարվում ձեր սխալների հետ։
- Դասարանի համաձայնություններ. 3–5 կանոն սահմանեք աշակերտների հետ միասին, ոչ թե պարզապես հայտարարեք։
- Անվանեք վարքագիծը, ոչ թե անձին. օգտագործեք SBI, ոչ թե պիտակներ։
- Ճանաչում և շնորհակալություն. նկատեք ջանքն ու առաջընթացը, ոչ միայն արդյունքը։
- Հարց բոլորին. նախքան պատասխաններ լսելը տվեք մտածելու ժամանակ, որպեսզի միշտ նույն երեք աշակերտները չխոսեն։
Բլոկ 4. Ուսուցիչը՝ առաջնորդ
Վերջին բլոկը նվիրված էր ուսուցչի՝ որպես առաջնորդի և փոփոխությունների նախաձեռնողի դերին։ Մասնակիցները դպրոցական խնդիրը վերլուծեցին «5 Ինչու» մեթոդով, որը սկիզբ է առնում Տաիչի Օնոյից և Toyota-ի արտադրական համակարգից. «ինչո՞ւ» հարցը տալիս ես մի քանի անգամ անընդմեջ, մինչև հասնես արմատային պատճառին [11]։ Նպատակը ոչ թե մեղավոր գտնելն է, այլ այնպիսի պատճառ, որի վրա իսկապես կարող ես ազդել։
Հետո յուրաքանչյուր մասնակից կազմեց 30-օրյա անհատական զարգացման պլան՝ SMART նպատակով. Կոնկրետ, Չափելի, Հասանելի, Համապատասխան և Ժամկետային [12]։

Ինչո՞ւ 30 օր։ Որովհետև հմտությունը սովորույթ է դառնում կրկնության միջոցով։ Ֆիլիպա Լալիի և գործընկերների հայտնի հետազոտությունում նոր վարքագիծը ավտոմատ դառնալու համար մասնակիցներին պահանջվել է միջինում 66 օր՝ մեծ անհատական տարբերություններով [13]։ Երեսուն օրը վերջնագիծ չէ, այլ իրատեսական առաջին փուլ, որը բավական է առաջին արդյունքները տեսնելու համար։
Օրն ավարտվեց այնտեղ, որտեղից սկսվել էր՝ ինքնագնահատման քարտով։ Մասնակիցները նորից գնահատեցին նույն 7 հմտությունները և համեմատեցին առավոտվա արդյունքների հետ։
Իսկ հետո եկավ օրվա ամենատոնական պահը. յուրաքանչյուր մասնակից ստացավ դասընթացն ավարտելու հավաստագիր։


Ինչ են տանում մասնակիցներն իրենց հետ
- Խմբի «լավ ուսուցչի հմտությունների քարտեզը» և անհատական SWOT։
- Սթրեսի 2 հիմնական ազդակների և դրանց դեմ գործիքների ցանկ։
- «Հարցերի բանկ» և ծնողի հետ դժվար զրույցի պլան։
- Կոնֆլիկտային իրավիճակների լուծման ալգորիթմ և դասարանի համաձայնությունների նախագիծ։
- 30-օրյա զարգացման պլան՝ SMART նպատակով։
Մասնակիցների տպավորությունները
Օրվա վերջում մասնակիցները գրավոր կիսվեցին իրենց տպավորություններով։ Ամենից հաճախ կրկնվում էին երեք միտք. դասընթացը բովանդակալից և կիրառելի էր, խմբում ստեղծվել էր ջերմ, անվտանգ և վստահելի միջավայր, իսկ ինտերակտիվ և խմբային աշխատանքը օրը դարձրեց կենդանի, այնպես որ «ժամանակն անցավ աննկատ»։
Շատերը գրեցին, որ վերջապես հստակ հասկացան, թե ինչ են փափուկ հմտությունները, ծանոթացան հույզերի կառավարման գործիքներին և SWOT վերլուծությանը և պատրաստ են դրանք կիրառել դասարանում ու առօրյայում։ Մի քանիսը նշեցին, որ հեռանում են էմոցիոնալ կայունության, հանգստության և հոգեկան բավարարվածության զգացումով, ինչպես նաև գործընկերների հետ նոր ծանոթություններով։

«Քննարկումները, խմբային աշխատանքը ավելի կենդանի դարձրին՝ խուսափելով միակողմանի ներկայացումից»։ — Մասնակից
Շնորհակալություն
Շնորհակալություն ենք հայտնում Գյումրու թիվ 45 միջնակարգ դպրոցի տնօրեն Աստղիկ Վարդանյանին՝ դասընթացը կազմակերպելու և ուսուցիչների մասնագիտական աճը կարևորելու համար։ Մասնակիցներից մեկը գրել է, որ ուրախ է, որ տնօրենը կարողացել է այս գիտելիքները բերել դպրոց։ Շնորհակալություն նաև բոլոր 24 ուսուցիչներին՝ բացության, էներգիայի և օրվա ընթացքում յուրաքանչյուր գործիք իրենց վրա փորձելու պատրաստակամության համար։
Ինչ հետո
Այս մեկօրյա դասընթացը կարող է շարունակվել InfoSkills-ի 180-ժամյա «Փափուկ հմտություններ. անձնական աճից մինչև առաջնորդություն» ծրագրով։ Եթե ցանկանում եք այս դասընթացը բերել ձեր դպրոց, կապվեք մեզ հետ կամ ծանոթացեք ծրագրի էջին։

#Գյումրի #Դպրոց45 #InfoSkills #Ուսուցիչներ #ՓափուկՀմտություններ #ՀուզականԻնտելեկտ #ԱկտիվԼսում #ԿոնֆլիկտներիԿառավարում #ՄասնագիտականԶարգացում #Կրթություն
Աղբյուրներ
- OECD (2020). TALIS 2018 Results (Volume II): Teachers and School Leaders as Valued Professionals. Paris: OECD Publishing։ doi.org
- Jennings, P. A., & Greenberg, M. T. (2009). The Prosocial Classroom: Teacher social and emotional competence in relation to student and classroom outcomes. Review of Educational Research, 79(1), 491–525։ doi.org
- Goleman, D., Boyatzis, R., & McKee, A. (2002). Primal Leadership: Realizing the Power of Emotional Intelligence. Boston: Harvard Business School Press։ Տե՛ս նաև՝ Emotional intelligence. Wikipedia։ en.wikipedia.org
- Taylor, J. B. (2008). My Stroke of Insight: A Brain Scientist’s Personal Journey. New York: Viking։ en.wikipedia.org
- Rogers, C. R., & Farson, R. E. (1957). Active Listening. Chicago: Industrial Relations Center, University of Chicago։ Տե՛ս նաև՝ Active listening. Wikipedia։ en.wikipedia.org
- Center for Creative Leadership. Use Situation-Behavior-Impact (SBI)™ to understand intent։ ccl.org
- Gordon, T., with Burch, N. (1974). T.E.T.: Teacher Effectiveness Training. New York: Peter H. Wyden։ Տե՛ս նաև՝ I-message. Wikipedia։ en.wikipedia.org
- Thomas–Kilmann Conflict Mode Instrument (Thomas, K. W., & Kilmann, R. H., 1974). Wikipedia։ en.wikipedia.org
- Fisher, R., & Ury, W. (1981). Getting to Yes: Negotiating Agreement Without Giving In. Boston: Houghton Mifflin։ en.wikipedia.org
- Edmondson, A. (1999). Psychological safety and learning behavior in work teams. Administrative Science Quarterly, 44(2), 350–383։ doi.org
- Ohno, T. (1988). Toyota Production System: Beyond Large-Scale Production. Portland, OR: Productivity Press։ Տե՛ս նաև՝ Five whys. Wikipedia։ en.wikipedia.org
- Doran, G. T. (1981). There’s a S.M.A.R.T. way to write management’s goals and objectives. Management Review, 70(11), 35–36։ Տե՛ս նաև՝ SMART criteria. Wikipedia։ en.wikipedia.org
- Lally, P., van Jaarsveld, C. H. M., Potts, H. W. W., & Wardle, J. (2010). How are habits formed: Modelling habit formation in the real world. European Journal of Social Psychology, 40(6), 998–1009։ doi.org
Դասընթաց՝ Փափուկ հմտություններ. Անձնական աճից մինչև առաջնորդություն
© 2026 InfoSkills, Վարուժան Ավանեսյան. Նյութի օգտագործումը թույլատրվում է միայն հեղինակի համաձայնությամբ և աղբյուրի հղումով։


















Դեռ մեկնաբանություններ չկան։ Եղեք առաջինը։